चला संविधान शिकूया – मूलभूत अधिकार व मूलभूत कर्तव्ये

महाराष्ट्र संवाद न्युज नेटवर्क 

      

* चला संविधान शिकूया – मूलभूत अधिकार व मूलभूत कर्तव्ये

## भारतीय संविधानातील मूलभूत अधिकार आणि मूलभूत कर्तव्ये

**महाराष्ट्र संवाद न्यूज | विशेष मालिका**

भारतीय संविधान प्रत्येक नागरिकाला काही **मूलभूत अधिकार** प्रदान करते. त्याचबरोबर प्रत्येक नागरिकाने देशाप्रती काही **मूलभूत कर्तव्ये** पार पाडणेही अपेक्षित आहे. अधिकार आणि कर्तव्ये यांचा समतोल राखल्यास लोकशाही अधिक सक्षम होते.

## मूलभूत अधिकार म्हणजे काय?

मूलभूत अधिकार म्हणजे संविधानाने प्रत्येक भारतीय नागरिकाला दिलेले असे अधिकार, जे व्यक्तीचे स्वातंत्र्य, समानता आणि सन्मानाचे रक्षण करतात. या अधिकारांचे उल्लंघन झाल्यास नागरिक न्यायालयात दाद मागू शकतो.

### भारतीय संविधानातील प्रमुख मूलभूत अधिकार

**१. समानतेचा अधिकार (कलम १४ ते १८)**

* कायद्यापुढे सर्वजण समान आहेत.

* धर्म, जात, लिंग, जन्मस्थान किंवा वंश यांच्या आधारावर भेदभाव करता येत नाही.

**२. स्वातंत्र्याचा अधिकार (कलम १९ ते २२)**

* अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य.

* शांततेने सभा घेण्याचा अधिकार.

* संघटना स्थापन करण्याचा अधिकार.

* देशात मुक्तपणे फिरण्याचा व व्यवसाय करण्याचा अधिकार.

* कायद्यानुसार वैयक्तिक स्वातंत्र्याचे संरक्षण.

**३. शोषणाविरुद्धचा अधिकार (कलम २३ व २४)**

* मानवी तस्करी आणि जबरदस्तीची मजुरी प्रतिबंधित आहे.

* १४ वर्षांखालील मुलांना धोकादायक उद्योगांमध्ये कामावर ठेवण्यास बंदी आहे.

**४. धर्मस्वातंत्र्याचा अधिकार (कलम २५ ते २८)**

* प्रत्येक नागरिकाला आपल्या पसंतीचा धर्म स्वीकारण्याचा, आचरण करण्याचा आणि प्रसार करण्याचा अधिकार आहे.

**५. सांस्कृतिक व शैक्षणिक अधिकार (कलम २९ व ३०)**

* भाषा, लिपी आणि संस्कृतीचे संरक्षण.

* अल्पसंख्याकांना शैक्षणिक संस्था स्थापन करण्याचा अधिकार.

**६. घटनात्मक उपायांचा अधिकार (कलम ३२)**

* मूलभूत अधिकारांचे उल्लंघन झाल्यास सर्वोच्च न्यायालय किंवा उच्च न्यायालयात दाद मागण्याचा अधिकार.

* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी कलम ३२ ला संविधानाचे "हृदय आणि आत्मा" असे म्हटले आहे.

---

## मूलभूत कर्तव्ये म्हणजे काय?

मूलभूत कर्तव्ये म्हणजे प्रत्येक भारतीय नागरिकाने राष्ट्र, संविधान आणि समाजाप्रती पार पाडावयाच्या जबाबदाऱ्या. ही कर्तव्ये संविधानाच्या **भाग IVA (कलम ५१अ)** मध्ये नमूद आहेत.

### काही महत्त्वाची मूलभूत कर्तव्ये

* संविधान, राष्ट्रध्वज आणि राष्ट्रगीताचा आदर करणे.

* भारताची एकता, अखंडता आणि सार्वभौमत्व जपणे.

* देशाचे संरक्षण करणे व राष्ट्रीय सेवा बजावणे.

* सर्व धर्मांबद्दल आदर व बंधुभावाची भावना ठेवणे.

* सार्वजनिक मालमत्तेचे संरक्षण करणे.

* पर्यावरण, वन आणि वन्यजीवांचे संरक्षण करणे.

* वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि मानवतावादी विचार जोपासणे.

* महिलांचा सन्मान राखणे.

* पालकांनी ६ ते १४ वर्षे वयोगटातील मुलांना शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देणे.

## लक्षात ठेवा

**अधिकार आपल्याला स्वातंत्र्य देतात, तर कर्तव्ये आपल्याला जबाबदारीची जाणीव करून देतात. लोकशाही मजबूत करण्यासाठी दोन्हींचे पालन तितकेच आवश्यक आहे.**

### आजचा संविधान प्रश्न

**प्रश्न:** भारतीय संविधानातील मूलभूत अधिकारांचे संरक्षण करण्यासाठी थेट सर्वोच्च न्यायालयात जाण्याचा अधिकार कोणत्या कलमात दिला आहे?

अ) कलम १४

ब) कलम १९

क) कलम ३२

ड) कलम ५१अ

उत्तर कमेंट मध्ये सांगा

*– महाराष्ट्र संवाद न्यूज*